Ուղեղի գիտության առաջընթացները՝ «հավերժ քիմիական նյութերից» մինչև հիշողության մեխանիզմներ

Ուղեղի գիտության ոլորտում կարևոր առաջընթաց է արձանագրվել վերջին հետազոտությունների շնորհիվ, որոնք բացահայտել են, թե ինչպես են շրջակա միջավայրի, գենետիկական և մոլեկուլային գործոնները ձևավորում ուղեղի գործառույթը և մտավոր առողջությունը: Սկսած PFAS «հավերժ քիմիական նյութերի» վտանգներից մինչև PTSD-ի բջջային մեխանիզմները և հիշողության պահպանումը, այս հայտնագործությունները շեշտադրում են մարդու ուղեղի բարդությունը և դրա պաշտպանությունն ու հասկանալը:

«Հավերժ քիմիական նյութերի» թաքնված վտանգը

2025 թվականի հուլիսի 6-ին The Times of India-ը ներկայացրեց մտահոգիչ տվյալներ PFAS կոչվող քիմիական նյութերի մասին, որոնք հայտնի են որպես «հավերժ քիմիական նյութեր»: Այս սինթետիկ միացությունները, որոնք լայնորեն կիրառվում են առօրյա ապրանքներում՝ ոչկպչուն սպասք, ջրակայուն հագուստ և այլն, չեն քայքայվում շրջակա միջավայրում կամ մարդու օրգանիզմում: Ռոչեսթերի համալսարանի ուսումնասիրությունը, որը հրապարակվել է European Journal of Neuroscience-ում, ցույց է տվել, որ նույնիսկ PFAS-ի կարճ շղթայական տարբերակները, օրինակ՝ պերֆտորոհեքսանոյական թթուն (PFHxA), կարող են երկարատև ազդեցություն ունենալ ուղեղի զարգացման վրա:

PFAS-ները կիրառվում են 1940-ականներից՝ ջերմակայուն, ջրակայուն և յուղակայուն հատկությունների համար: Սակայն այս նյութերի ազդեցությունը առողջության վրա եղել է կործանարար: Ազգային առողջապահական և սննդի հետազոտական հարցումները (NHANES) ցույց են տվել, որ PFAS-ի մակարդակները հայտնաբերվել են ԱՄՆ բնակչության ավելի քան 98%-ի արյան մեջ: Ռոչեսթերի համալսարանի ուսումնասիրության ավագ հեղինակ Անյա Մաժևսկան ընդգծել է, որ տղամարդու ուղեղը կարող է ավելի խոցելի լինել շրջակա միջավայրի թունավոր ազդեցությունների նկատմամբ՝ համեմատած կանանց հետ, ինչը կարող է բացատրել տղամարդկանց մոտ աուտիզմի և ADHD-ի ավելի բարձր ցուցանիշները:

PTSD-ի բջջային հետևանքները

Նույն օրը New Atlas-ը հաղորդեց Յեյլի համալսարանի նոր ուսումնասիրության մասին, որը բացահայտել է PTSD-ի բջջային ազդեցությունները: Հետազոտությունը, որը հրապարակվել է Nature-ում, վերլուծել է ուղեղի երկու միլիոն բջջային միջուկներ՝ կենտրոնանալով դորսոլատերալ նախաճակատային կեղևի վրա, որն ապահովում է որոշումների կայացումն ու հուզական վերահսկողությունը: Ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ PTSD-ն փոխում է արգելակող նեյրոնները՝ բջիջներ, որոնք կարգավորում են ուղեղի ակտիվության մակարդակը՝ հանգեցնելով հիպերակտիվ վիճակի:

Բացի այդ, հետազոտողները հայտնաբերել են միկրոգլիա բջիջների տարբերություններ PTSD-ի և խոշոր դեպրեսիվ խանգարման (MDD) ուղեղներում: PTSD-ի դեպքում միկրոգլիաները շատ պասիվ են, մինչդեռ MDD-ի դեպքում՝ չափազանց ակտիվ: Այս բացահայտումները կարող են օգնել PTSD-ի համար նոր թիրախային բուժումներ մշակել՝ հաշվի առնելով, որ ներկայումս այս խանգարումը բուժվում է ոչ կոնկրետ հակադեպրեսանտներով:

Կոգնիտիվ հավասարակշռության գենետիկական հիմքը

Միևնույն ժամանակ, Չինաստանի Գիտությունների ակադեմիայի հետազոտողները հրապարակեցին ուսումնասիրություն Proceedings of the National Academy of Sciences-ում, որը ցույց է տալիս, թե ինչպես են գենետիկական գործոնները ազդում ուղեղի ակտիվացման և արգելակման միջև կարևոր հավասարակշռության վրա: Այս հավասարակշռությունը կարևոր է կոգնիտիվ գործառույթների համար:

Ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ ուղեղի այս հավասարակշռությունը ոչ միայն ֆունկցիոնալ վիճակ է, այլ նաև կենսաբանական ֆենոտիպ, որը ղեկավարվում է գենետիկական հիմքով: Այս բացահայտումները նոր հնարավորություններ են ստեղծում այնպիսի վիճակների ուսումնասիրության համար, ինչպիսիք են էպիլեպսիան, աուտիզմը և շիզոֆրենիան:

Հիշողության մոլեկուլային մեխանիզմը

Վերջապես, Wired-ը հաղորդեց հիշողության պահպանման մոլեկուլային մեխանիզմների մասին ուսումնասիրության արդյունքները: SUNY Downstate համալսարանի հետազոտողները Տոդ Սակտորի գլխավորությամբ հայտնաբերել են երկու սպիտակուցների միջև կայուն կապ, որը ամրացնում է սինապսները՝ նեյրոնների միջև կապերը: Այս մեխանիզմը թույլ է տալիս հիշողություններին պահպանվել, չնայած ուղեղի մոլեկուլների մշտական փոփոխություններին:

Հետազոտությունը, որը հրապարակվել է Science Advances-ում, ցույց է տվել, թե ինչպես է մոլեկուլային փոխանակումը պահպանում այս կապերի ամբողջականությունը՝ ապահովելով երկարաժամկետ հիշողությունների կայունությունը:

Այս ուսումնասիրությունները համատեղ ընդգծում են ուղեղի գործառույթների բարդությունը և անհրաժեշտությունը շարունակական հետազոտությունների՝ ուղեղի գաղտնիքները բացահայտելու և նյարդաբանական ու մտավոր առողջության խանգարումների խնդիրները լուծելու համար: